باد بوی خاکستر و آجر نمکشیده را با خود میآورد. گچهای ترکخورده و کاشیهای لبپریده، شبیه خاطرههایی زنده، در تلاش برای دوام آوردناند. جنگ نه آنچنان نزدیک بوده که بناها را فرو ریزد و نه آنچنان دور که ردی بر جا نگذارد.
کارشناسان میراث فرهنگی کشور با اینکه تمام تلاشهایشان را در رعایت تدابیر حفاظتی و نصب سپرهای ویژه به کار گرفتند اما باز هم نتوانستند این یادگارهای کهن را کاملاً از گزند دشمن مصون بدارند. موج هر انفجار، بخشی از حافظه تاریخی سرزمینمان را هدف قرار داده و بناهایی که قرنها در برابر باد و باران پایداری کردهاند اکنون دچار آسیب جدی شدهاند. این زخم، به زعم بسیاری ممکن است با هیچ مرمتی درمان نپذیرد. گزارش پیشرو، نگاهی به آسیبهای وارده به بناهای تاریخی کشورمان از آغاز جنگ تا به امروز دارد.
کاخ گلستان همچنان محکم و پایدار
نخستین خبر آسیب، مربوط به کاخ گلستان بود. تصاویری که خبرگزاریها منتشر کردند حکایت از اصابت پنج بمب به منطقه بازار و میدان ارگ داشت؛ انفجارهایی که کلانتری و طبقات بالایی ساختمان دادگستری – بنایی حدوداً ۶۰ساله – را به شدت تخریب کرد و ترکشهای بمبهای آمریکایی- اسرائیلی همراه با تکههایی از آسفالت سقف دادگستری و حتی تیرآهنهای آن تا دهها متر به داخل کاخ نفوذ کردند.
گزارش برخی از رسانهها حکایت دارد در پی این آسیب درهای چوبی کاخ تاب برداشته است و شیشههای پنجرهها و ارسیها شکسته و آینهکاریهای ایوان تخت مرمر، ایوان شمسالعماره، عمارت برلیان و تالار آینه بر اثر موج انفجار دچار شکستگی و ریزش شدند. لوسترها نیز اندک آسیبی دیدهاند، اما خوشبختانه به دلیل پلاستیکپیچی پیشین، شرابههایشان فرو نریخته و در همان نایلونها باقی ماندهاند.
با این همه، خوشبختانه وضعیت بنا و سازه اصلی کاخ، پایدار گزارش شده و میزان آسیب در مقایسه با شدت انفجار، محدود بوده است. این بنای قاجاری، یگانه اثر ثبت جهانی تهران به شمار میرود که از سال ۲۰۱۳ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفته است.
فلکالافلاک زیر آتش
در هفته گذشته که آسمان لرستان شاهد هجوم هواپیماهای جنگی دشمن صهیونیستی- آمریکایی بود، عرصه قلعه تاریخی «فلکالافلاک» در خرمآباد نیز مورد هجوم قرار گرفت.
مدیرکل موزههای کشور با حضور در خرمآباد این حمله جنایتکارانه را محکوم و ضمن ابراز تأسف از آسیب وارد شده به بناهای دامنه قلعه، بر استحکام سازه اصلی و امنیت اشیای گرانبهای موزهها تأکید کرد.
لیلا خسروی گفت: اگرچه موج انفجار، شیشهها و در و پنجرههای این یادگار کهن را شکسته، اما سازه اصلی قلعه که شاهد قرنها فراز و نشیب تاریخ بوده، کاملاً سالم و دستنخورده باقی مانده است. مدیرکل موزههای کشور اطمینان خاطر داد که بر اساس پروتکلهای امنیتی، تمام اشیای ارزشمند موزههای مردمشناسی و باستانشناسی که در قلعه فلکالافلاک نگهداری میشدند، به مخازن امن منتقل شدند و در صحت و سلامت کامل هستند. خسروی همچنین به تلاشهای مستمر برای حفاظت از میراث فرهنگی در چارچوب کنوانسیونهای بینالمللی اشاره کرد و پیگیری «سپر آبی» برای قلعه فلکالافلاک را یادآور شد. وی با وجود خروج کشورهای متخاصم از این کنوانسیونها، بر ادامه پیگیریهای حقوقی تأکید کرد. البته ناگفته نماند که تلاشها همچنان برای ثبت جهانی قلعه فلکالافلاک، این نگین تاریخی لرستان با جدیت ادامه دارد.
هدف گرفتن آثار تاریخی سنندج
شهر سنندج که سالها به عنوان یکی از کانونهای مهم فرهنگی و تاریخی غرب ایران شناخته میشود، در پی حملات هوایی اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی با خسارتهایی فراتر از تخریب زیرساختهای شهری مواجه شده است؛ خسارتهایی که این بار بخشی از حافظه تاریخی و میراث فرهنگی این شهر را نشانه گرفته است.
عمارتهایی که سالها روایتگر تاریخ، هنر و هویت فرهنگی مردم کردستان بودهاند، اکنون نشانههایی از تخریب و آسیب را بر پیکر خود دارند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کردستان از وارد شدن خسارت به چند بنای مهم تاریخی در شهر سنندج خبر داد.
پویا طالبنیا اظهار کرد: در پی حملات هوایی و موشکی رژیم صهیونیستی و آمریکا به سنندج، تعدادی از بناهای شاخص تاریخی از جمله عمارت آصف، عمارت سالار سعید و عمارت خسروآباد دچار آسیبهای جدی شدهاند.
کاشیهای مسجد جامع عباسی زخم برداشت
در این میان اما اصفهان به عنوان تنها موزه زنده جهان، بیش از هر شهر دیگری از گزند آسیب جنگ در امان نمانده است. نخستین زمزمههای ویرانی در هفدهم اسفند ماه از خیابان پاسداران اصفهان به گوش رسید. حملات پیدرپی کاشیهای ظریف ایوانهای شمالی و غربی مسجد جامع عباسی شاهکار معماری عهد صفوی در دل میدان نقش جهان را فرو ریخت.به گفته معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اصفهان، مصالح بناهای تاریخی از جمله مسجد جامع عباسی بنایی سُست و شکننده است و در حالی که ملاتهای قدیمی زیر کاشیها و تزئینات آن دچار فرسودگی است، موج حملات میتواند به راحتی موجب آسیب به تزئینات و مصالح این اماکن شود.
سیدالعسگری همچنین تأکید کرد: این تجاوزهای مکرر میتواند آسیبهای جبرانناپذیری را متوجه آثار تاریخی اصفهان کند؛ شهری که طبق کنوانسیونهای بینالمللی باید از چنین حملاتی مصون بماند.
علاوه بر این، «عمارت هنر و پیشه»، مقر اداره کل میراث فرهنگی استان که خود نیز در بافت تاریخی گذر چهارباغ قرار دارد، از گزند حملات در امان نماند. به گفته سیدالعسگری، آسیبهای وارد شده عمدتاً به بخشهای جدید و الحاقی بنا محدود و تنها سقف کاذب قسمتهای اصلی دچار خسارت جزئی شده است.
بیم فرو ریختن دانشکده هنر اصفهان
روزهای هفدهم و هجدهم اسفند شهر علم و هنر یعنی دانشکده هنر اصفهان به آماج حملات تبدیل شد. بر اساس گزارشی که توسط دانشگاه هنر اصفهان در اختیار خبرگزاری ایرنا قرار گرفت، هفدهم اسفند ماه، «عمارت تاریخی توحیدخانه»، دانشکده معماری و شهرسازی واقع در خیابان استانداری و همچنین «دانشکده صنایع دستی» (مجموعه خانههای تاریخی حکیم) در خیابان حکیم شاهد خسارتهایی بودند.
تنها یک روز پس از آن، بمباران محدوده چهارراه پلیس، لرزشهای شدیدی را در بنای تاریخی «مارتاپیترز» و «کوشک مرکزی» آن واقع در خیابان حکیم نظامی ایجاد کرد. این مجموعه که محل استقرار بخش اداری و حوزه ریاست دانشگاه هنر اصفهان است تا حدی دچار آسیب شد که بیم فروریختن آن میرفت؛ فاجعهای که میتوانست بخشی از تاریخ هنری ایران را برای همیشه محو کند.
بنای تاریخی مارتاپیترز که قدمت آن به دوران پرشکوه صفوی بازمیگردد، بهویژه کوشک مرکزی آن، با تزئینات چشمنواز آجرکاری، گچبری، آینهکاری، مقرنسها و نقاشیهای نفیس دارای اهمیت فوقالعادهای از منظر تاریخی و هنری است. «توحیدخانه» نیز با قدمتی حدود ۴۰۰ سال، عمارتی است که در گزارشهای سفرنامهنویسان دوران صفوی به عنوان یکی از بناهای خاص اصفهان معرفی شده و شامل بنایی به نام «ذکرخانه» بوده که در آن دوران محل دعاخوانی بوده است. «مجموعه خانههای حکیم» نیز که متعلق به دوره قاجار است، ارزش تاریخی فراوانی دارد.
فاجعه دولتخانه صفوی
و اما اوج فاجعه در بعدازظهر دوشنبه ۱۸ اسفند ماه رقم خورد. استانداری اصفهان واقع در قلب بافت تاریخی هدف بمباران قرار گرفت و این حمله، ابعاد ویرانی را به شکل هولناکی گسترش داد. تالار تیموری، عمارت جبههخانه (موزه هنرهای معاصر)، عمارت رکیبخانه (موزه هنرهای تزئینی اصفهان)، تالار اشرف و کاخ موزه چهلستون از جمله آثار دولتخانه صفوی هستند که بر اثر موج انفجارها دچار آسیبهای جدی در ساختار و تزئینات وابسته به معماری شدهاند.
فرو ریختن پوش زیرین سقفهای دوپوش بسیاری از عمارتها از جمله «دوپوش آلت و لغت عمارت چهلستون»، شکسته شدن درها و پنجرههای تالار تیموری، آسیب به سقف عمارت جبههخانه و شکستن شیشههای حجرهها و پنجرههای «عمارت عالیقاپو» در میدان نقشجهان از جمله آسیبهای وارده بود و حتی «کوشک میانی باغ چهلستون» واقع در حریم درجه یک این کاخ باشکوه از این آسیب ویرانگر در امان نماند.
به نقل از ایرنا معاون میراث فرهنگی تأکید کرده آسیبهای جدیتر در تزئینات وابسته به معماری این بناهای تاریخی مشهود است و کارشناسان در حال حاضر مشغول ارزیابی دقیق میزان خسارتهای وارده به این آثار گرانبها هستند.
دبیرخانه کنسرسیوم گردشگری محکوم کرد
دبیرخانه کنسرسیوم گردشگری استان اصفهان با صدور بیانیهای، ضمن ابراز نگرانی عمیق نسبت به آسیبهای وارده به میراث فرهنگی اصفهان، خواستار توجه فوری نهادهای بینالمللی شده است. این بیانیه، آثار تاریخی برجستهای چون کاخموزه چهلستون و عمارت عالیقاپو را هدف حملات «ددمنشانه رژیم آمریکایی- صهیونی» دانسته و تأکید کرده این بناها بخشی از «میراث مشترک بشریت» هستند.
آسیبهای وارده به این مجموعهها که شامل تشدید خسارتهای پیشین و ایجاد آسیبهای جدید در اثر لرزش و موج انفجار بوده، جنبههای ساختاری و تزئینی را در بر میگیرد. در عمارت عالیقاپو، شکستگی درها و پنجرهها، تخریب بیش از ۷۰ درصد شیشهها و آسیب به تزئینات گزارش شده است.
در کاخموزه چهلستون، احتمال حرکت سازه ستونها، ترک در پای ستونها و ریزش سقفها مشاهده شده و تزئینات نفیس آن شامل نقاشیها و آینهکاریها دچار تخریب گستردهای شدهاند، به طوری که خسارت وارده به تزئینات ۳۰ تا ۳۵ درصد برآورد شده است.
کنسرسیوم هشدار داده این آسیبها میتوانند پیامدهای عمیق و جبرانناپذیری برای اصالت و بقای این آثار داشته باشند و نیازمند بررسیهای علمی دقیق هستند. همچنین این خسارتها بر صنعت گردشگری استان اصفهان تأثیر منفی گذاشته و درآمد حاصل از این بناها را کاهش میدهد.
این بیانیه با محکومیت شدید حملات، از سازمانهایی چون یونسکو و ایکوموس و همچنین پژوهشگران و فعالان حوزه میراث در سطح ملی و بینالمللی خواسته است مستندسازی جامع خسارات، اعزام هیئتهای تخصصی ارزیابی، پایش مستمر وضعیت بناها، حمایت از مرمت فوری و برخورد قانونی با عاملان را در دستور کار قرار دهند. کنسرسیوم بر مسئولیت همگانی در حفاظت از این سرمایه بشری تأکید کرده و خواستار اقدام فوری و هماهنگ برای جلوگیری از گسترش آسیبها شده است.
نظر شما